Historia niemieckich producentów aut: od Benza do BEV, 140 lat motoryzacji

Sto czterdzieści lat temu inżynier z Mannheim zgłosił patent, który zmienił świat. Ten tekst opowiada, co wydarzyło się potem: o fuzjach, wojnach, Wirtschaftswunder i trwającej dziś przemianie w stronę aut elektrycznych.

29 stycznia 1886 roku Karl Benz zgłosił w cesarskim urzędzie patentowym w Berlinie wniosek o patent numer 37435. Dokument nosił tytuł „Fahrzeug mit Gasmotorenbetrieb”, czyli pojazd napędzany silnikiem gazowym, i jest uznawany za akt urodzin samochodu. Trójkołowy wóz miał silnik o mocy poniżej jednego konia mechanicznego i jechał z prędkością około 16 km/h. Z dzisiejszego punktu widzenia był prawie bezużyteczny, a mimo to zapoczątkował całą branżę.

Poniżej znajdziesz dalszy ciąg: równoległy wynalazek Gottlieba Daimlera, połączenie obu firm w 1926 roku, bawarskiego producenta silników lotniczych, który został BMW, cztery pierścienie Auto Union, narodziny Volkswagena i Porsche, odbudowę po 1945 roku, aferę dieslowską i liczby z niemieckiego rynku aut elektrycznych. Dane o rejestracjach pochodzą z Kraftfahrt-Bundesamt (KBA), czyli federalnego urzędu ds. ruchu drogowego, a daty historyczne z materiałów samych koncernów i ich archiwów.

Jeśli chcesz zrozumieć, skąd bierze się charakter dzisiejszych niemieckich aut, ten artykuł jest dobrym punktem wyjścia. Poszczególne wątki rozwijamy w osobnych tekstach: o historii Porsche 911, o dziejach Volkswagena i o kulturze inżynierskiej stojącej za BMW, Mercedesem i VW.

Co wydarzyło się 29 stycznia 1886 roku?

Benz nie był samotnym amatorem. W 1883 roku współtworzył w Mannheim firmę Benz & Cie., produkującą silniki stacjonarne, i to w niej budował swój pojazd. We wniosku opisał trójkołowy powóz z jednocylindrowym silnikiem czterosuwowym o pojemności 954 cm³ i mocy około 0,75 KM. Patent przyznano 2 listopada 1886 roku, niecałe dziesięć miesięcy po zgłoszeniu.

Konstrukcja była prymitywna. Maszyna kierowana była za pomocą pionowej dźwigni, bliżej jej do roweru niż do współczesnego samochodu. Pierwsze jazdy po Mannheim odbyły się latem 1886 roku. Benz miał jednak problem, bo nikt nie chciał kupić takiego wynalazku. Pierwszego nabywcę znalazł dopiero około 1888 roku.

Patent 37435: co naprawdę mówi akt urodzin samochodu?

Patent nie był manifestem rewolucji w transporcie, tylko zwykłym dokumentem technicznym: opisem pojazdu z silnikiem gazowym i rysunkami. Dopiero z perspektywy czasu okazał się fundamentem całego przemysłu. Wniosek złożono na nazwisko Karla Benza z Mannheim.

Podróż Berthy Benz w 1888 roku

5 sierpnia 1888 roku, w niedzielę, Bertha Benz wyruszyła z Mannheim do Pforzheim, gdzie mieszkała jej matka. Zabrała dwóch nastoletnich synów, Eugena i Richarda, i ulepszony model Benz Patent-Motorwagen Nr 3. Mężowi nie powiedziała o planie wcześniej, a po dotarciu do celu wysłała telegram.

Trasa liczyła około 106 km w jedną stronę. Stacji benzynowych nie było, więc Bertha kupiła ligroinę, lekki rozpuszczalnik ropopochodny, w aptece w Wiesloch. Z tego powodu apteka bywa nazywana pierwszą stacją paliw na świecie, choć to określenie należy traktować z pewnym dystansem. Według przekazu zatkany przewód paliwowy przeczyściła szpilką do kapelusza, a przewód zapłonowy zaizolowała podwiązką. Mercedes-Benz podaje, że cała podróż z powrotem, inną trasą, to około 194 km.

Znaczenie tej jazdy jest przede wszystkim praktyczne: pokazała, że maszyna naprawdę potrafi pokonać dłuższy dystans na zwykłych drogach, a Benz mógł wyciągnąć z niej wnioski techniczne. Model 3 był w sprzedaży od 1888 roku.

Daimler w Bad Cannstatt: równoległy wynalazek

Gottlieb Daimler, urodzony w 1834 roku, był technicznym dyrektorem w zakładach silników Deutz. Opuścił je w 1881 roku, a w 1882 założył własny warsztat w Bad Cannstatt pod Stuttgartem, razem z konstruktorem Wilhelmem Maybachem. Jego podejście różniło się od podejścia Benza: Benz budował kompletny samochód od podstaw, Daimler szukał szybkobieżnego silnika, który zmieści się we wszystkim, co się porusza, od powozów po łodzie.

Reitwagen z 1885 roku uchodzi za pierwszy motocykl na świecie. W 1886 roku Daimler przebudował zwykły powóz konny na samochód (tzw. Motorkutsche), a więc nie był to pojazd zaprojektowany od zera jako auto. Daimler zmarł 6 marca 1900 roku.

Nazwa Mercedes pojawiła się chwilę później. Austriacki entuzjasta wyścigów Emil Jellinek zamówił w 1900 roku samochody Daimlera pod warunkiem, że będą nosiły imię jego córki Mercédès. Model 35 PS dostarczono w 1901 roku, a nazwę zarejestrowano jako znak towarowy w 1902 roku.

Fuzja 1926 roku: narodziny marki Mercedes-Benz

Po I wojnie światowej obie firmy znalazły się w kłopotach, a hiperinflacja odebrała klientów niemieckiej klasie średniej. W 1924 roku podpisały porozumienie o współpracy (Interessengemeinschaft), a formalne połączenie nastąpiło 28 czerwca 1926 roku. Powstał koncern Daimler-Benz AG z siedzibą w Stuttgarcie, a marka samochodowa otrzymała nazwę Mercedes-Benz: człon „Mercedes” pochodził ze strony Daimlera, a „Benz” od nazwiska drugiego wynalazcy.

Karl Benz wszedł do rady nadzorczej. Zmarł 4 kwietnia 1929 roku.

Dlaczego BMW zaczynało od silników lotniczych?

Za datę założenia BMW firma uznaje 7 marca 1916 roku, kiedy w Monachium powstały Bayerische Flugzeugwerke, producent silników lotniczych dla wojska. Nazwa Bayerische Motoren Werke funkcjonuje od 1917 roku, gdy przejęto Rapp Motorenwerke. Silnik lotniczy BMW IIIa umożliwił w 1919 roku Franzowi Zeno Diemerowi ustanowienie rekordu wysokości 9760 m.

Traktat wersalski zakazał Niemcom budowy lotnictwa wojskowego, więc firma musiała zmienić profil. Produkowała m.in. silniki motocyklowe, a w 1923 roku pokazała motocykl R32 z poziomo przeciwległym dwucylindrowym silnikiem typu bokser i napędem wałem. Taka architektura jest w motocyklach BMW stosowana do dziś. Samochodami BMW zajęło się w 1928 roku, gdy kupiło fabrykę w Eisenach (Fahrzeugfabrik Eisenach), wytwarzającą na licencji Austina Seven model Dixi. Pierwszy samochód ze znaczkiem BMW, model 3/15, powstał w 1929 roku.

Cztery pierścienie, cztery firmy: czym było Auto Union?

Logo Audi składa się z czterech splecionych pierścieni. Każdy symbolizuje jedną z firm, które 29 czerwca 1932 roku połączyły się w Auto Union AG z siedzibą w Chemnitz w Saksonii: Audi, DKW, Horch i Wanderer. Fuzję pośredniczył saksoński bank państwowy Sächsische Staatsbank. Firmy przeżywały trudności w czasie wielkiego kryzysu, najbardziej Audi i Horch, a DKW należało do największych producentów motocykli na świecie.

August Horch zaczynał w 1899 roku w Kolonii, w 1904 roku przeniósł firmę do Zwickau, a w 1909 roku założył Audi. Wanderer wyrósł z fabryki rowerów. W latach trzydziestych Auto Union startowało w wyścigach Grand Prix w Srebrnych Strzałach typów A do D, z silnikiem środkowo umieszczonym, zaprojektowanych w biurze konstrukcyjnym Ferdinanda Porsche w Stuttgarcie.

Po wojnie zakłady w Saksonii znalazły się w strefie radzieckiej. W 1949 roku Auto Union odrodził się w Ingolstadt. Volkswagen przejął większość udziałów od Daimler-Benz w 1964 roku (całość w 1966), a markę Audi reaktywowano w 1965 roku. W 1969 roku nastąpiło połączenie z NSU. Marka samochodowa DKW zniknęła w 1966 roku, a Horch już w 1958 roku. Cztery pierścienie pozostały i dziś zdobią każde Audi, produkowane w Ingolstadt, Neckarsulm, Győr oraz San José Chiapa.

Samochód dla narodu: jak Ferdinand Porsche zaprojektował Garbusa?

28 maja 1937 roku Deutsche Arbeitsfront (DAF), niemiecki Front Pracy, organizacja partii nazistowskiej, utworzył spółkę Gesellschaft zur Vorbereitung des Deutschen Volkswagens mbH, czyli towarzystwo przygotowania niemieckiego samochodu ludowego. Później zmieniła nazwę na Volkswagenwerk. Ferdinand Porsche, urodzony w 1875 roku, dostał zlecenie na samochód z silnikiem z tyłu i chłodzeniem powietrzem, który pomieści cztery osoby dorosłe, osiągnie 100 km/h na nowych autostradach i będzie kosztował poniżej 1000 reichsmarek. Docelowa cena wynosiła 990 RM. Od początku był to projekt propagandowy reżimu.

Biuro konstrukcyjne Porsche działało w Stuttgarcie od 1931 roku. Prototyp KdF-Wagen („Kraft durch Freude”, czyli „siła przez radość”) powstał w 1938 roku, a pod miastem Wolfsburg wzniesiono nową fabrykę. Cywilne KdF-Wagen nigdy nie trafiły do klientów, do 1945 roku zbudowano tylko kilkaset sztuk. Wojskowy Kübelwagen (Typ 82) był osobnym pojazdem, a nie wersją pierwszych Garbusów.

W 1945 roku zniszczoną fabrykę przejęły wojska brytyjskie. Major Ivan Hirst wznowił produkcję: seryjną rozpoczęto 27 grudnia 1945 roku, do końca roku powstało 55 aut, a w 1946 roku około tysiąca miesięcznie. Garbus był produkowany od 1938 do 2003 roku i powstało 21 529 464 egzemplarzy (według VW, bez około 600 aut przedwojennych). Ostatni opuścił fabrykę w Puebla w Meksyku 30 lipca 2003 roku. Był też mechaniczną bazą pierwszego Porsche.

Gmünd 1948: jak narodziła się marka Porsche?

W 1944 roku Ferry Porsche przeniósł rodzinne biuro konstrukcyjne do Gmünd w austriackiej Karyntii, by uciec przed bombardowaniami. Ferdinand Porsche, uwolniony za kaucją w sierpniu 1947 roku po około 20 miesiącach we francuskim więzieniu (przebywał tam od grudnia 1945 roku) wrócił do rodzinnego biura, ale pieniędzy brakowało. Zespół korzystał z części Volkswagena i realizował marzenie Ferry'ego o sportowym samochodzie pod rodzinnym nazwiskiem.

8 czerwca 1948 roku prototyp o numerze 356 Nr 1 otrzymał ogólne pozwolenie na ruch drogowy. Miał silnik czterocylindrowy typu bokser o pojemności 1131 cm³ i mocy 35 KM umieszczony centralnie, aluminiową karoserię wykonaną ręcznie przez Erwina Komendę, rurową ramę przestrzenną i podzespoły z Garbusa. Masa własna wynosiła 585 kg. Samochód zaprezentowano latem 1948 roku w Szwajcarii, a niedługo potem zdobył zwycięstwo w swojej klasie w wyścigu w Innsbrucku.

Jak Wirtschaftswunder odbudowało motoryzację po 1945 roku?

Republikę Federalną proklamowano w maju 1949 roku. Cztery lata wcześniej przemysł leżał w gruzach. Wolfsburg, Stuttgart, Monachium, Zwickau: miasta, w których fabryki zbombardowano albo zdemontowano i wywieziono jako reparacje. Zakłady BMW w Monachium znalazły się w strefie amerykańskiej, a fabryka samochodów w Eisenach w radzieckiej.

Okres mniej więcej od 1950 do 1963 roku nazywa się Wirtschaftswunder, czyli cudem gospodarczym. Wsparciem były kredyty z planu Marshalla i stabilna marka niemiecka po reformie walutowej 1948 roku, a wzrost napędzał eksport. Liczbę aut w RFN pokazuje statystyka: w 1950 roku w Niemczech Zachodnich było zarejestrowanych 515 608 samochodów osobowych, a w 1960 roku już 4,07 mln. Volkswagen odbudowywał pozycję dzięki Garbusowi, a BMW w 1959 roku stanęło na krawędzi bankructwa. Uratował je Herbert Quandt, który pod koniec 1959 roku przejął kontrolę nad firmą. W 1961 roku BMW pokazało sedana Neue Klasse, od którego wywodzi się współczesny charakter marki.

Współczesne koncerny: kto dziś produkuje niemieckie samochody?

Przez sześćdziesiąt lat przemysł się skonsolidował. Koncern Volkswagen Group obejmuje m.in. marki Volkswagen, Audi, Porsche, Škoda, SEAT/Cupra, Bentley i Lamborghini. Bugatti jest dziś częścią spółki joint venture Bugatti Rimac, w której Porsche AG ma mniejszościowy udział. BMW Group to BMW, Mini i Rolls-Royce. Mercedes-Benz Group zajmuje się samochodami osobowymi i dostawczymi, a dział ciężarówek wydzielono w 2021 roku jako Daimler Truck (notowany od grudnia 2021). Opel należy do Stellantis.

Skalę pokazują dane Volkswagen Group za 2024 rok: 9 027 424 dostarczonych pojazdów i średnio 682 724 zatrudnionych, wraz z chińskimi spółkami joint venture (raport roczny VW za 2024).

Wrzesień 2015: co się zepsuło w aferze dieslowskiej?

18 września 2015 roku amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (EPA) wysłała Volkswagenowi zawiadomienie o naruszeniu przepisów. Okazało się, że w około 482 000 dieslach sprzedanych w USA zainstalowano oprogramowanie wykrywające test emisji i włączające kontrolę spalin tylko podczas pomiarów. Podczas normalnej jazdy auta emitowały tlenki azotu w ilościach do 40 razy większych niż dopuszczalne. VW przyznał się 22 września, tego samego dnia informując, że sprawa może dotyczyć 11 mln aut na świecie. Akcje spółki straciły około jednej piątej wartości w pierwszym dniu notowań po ujawnieniu sprawy, 21 września.

Co mówią liczby z 2025 roku o elektryfikacji Niemiec?

W 2025 roku w Niemczech zarejestrowano 545 142 nowe samochody elektryczne na baterie (BEV), o 43,2% więcej niż rok wcześniej (KBA, dane roczne z 6 stycznia 2026). Udział BEV w rynku nowych aut wyniósł 19,1%. Samochody benzynowe miały 27,2%, diesle 13,8%. Plug-in hybrydy (PHEV) to 311 398 rejestracji, co razem z BEV daje 856 540 aut, czyli 30,0% rynku. Wszystkich nowych aut zarejestrowano 2 857 591, o 1,4% więcej niż w 2024 roku.

Na 1 stycznia 2026 roku po niemieckich drogach jeździły 2 034 260 samochodów BEV (+23,2% rok do roku), przy całym parku osobówek wynoszącym 49 486 487 sztuk. To udział 4,1%.

Najlepiej sprzedającym się elektrykiem był VW ID.7 (34 563 sztuk), przed ID.3 (31 938), ID.4/ID.5 (26 550), Škodą Elroq (25 426) i Škodą Enyaq (25 383). Rejestracje Tesli spadły o 48,4% do 19 390 sztuk (Tesla zajęła 9. miejsce wśród marek BEV). Chińskie BYD wzrosło o 706%, ale z bardzo niskiego poziomu i ma około 0,8% rynku.

Wzrost o 43% trzeba czytać na tle słabego 2024 roku, po zakończeniu dopłat Umweltbonus (17 grudnia 2023). W porównaniu z 2023 rokiem (524 219 BEV) wzrost wynosi około 4%, czyli średnio około 2% rocznie. Nowe dofinansowanie, obejmujące pierwsze rejestracje od 1 stycznia 2026 roku, zaczęło działać wstecznie: portal BAFA ruszył 19 maja 2026 roku, podstawa dopłaty to 3000 euro dla BEV, z dodatkami zależnymi od dochodu i liczby dzieci oraz z limitem dochodu. Czy popyt utrzyma się po wyczerpaniu efektu tej dopłaty, to pytanie, od którego zależą plany Wolfsburga, Monachium i Stuttgartu.

Najważniejsze wnioski

• Reichspatent 37435, zgłoszony 29 stycznia 1886 roku, a przyznany 2 listopada 1886 roku, uważa się za akt urodzin samochodu.
• Podróż Berthy Benz z Mannheim do Pforzheim w sierpniu 1888 roku (około 106 km w jedną stronę) pokazała, że maszyna nadaje się do dłuższej jazdy.
• Daimler-Benz AG powstał formalnie 28 czerwca 1926 roku w Stuttgarcie.
• BMW założono 7 marca 1916 roku jako producenta silników lotniczych, a pierwsze auto z logo BMW powstało w 1929 roku.
• Auto Union (29 czerwca 1932) połączył Audi, DKW, Horch i Wanderer, a cztery pierścienie Audi symbolizują te cztery firmy.
• Volkswagen założył 28 maja 1937 roku Deutsche Arbeitsfront. Garbusa produkowano do 2003 roku w liczbie 21 529 464 sztuk.
• Pozwolenie na ruch dla prototypu Porsche 356 Nr 1 wydano 8 czerwca 1948 roku w Gmünd.
• W 2025 roku zarejestrowano w Niemczech 545 142 nowe BEV (+43,2%), co dało 19,1% rynku, a park BEV przekroczył 2 mln sztuk.

Źródła

• Mercedes-Benz Group: materiały historyczne o patencie DRP 37435, Bertcie Benz, firmie Daimlera i nazwie Mercedes.
• BMW Group: oficjalna historia firmy, data założenia 7 marca 1916 roku.
• Audi AG: historia firmy, Auto Union 1932 i połączenie z NSU w 1969 roku.
• Volkswagen Group: historia koncernu, VW Newsroom (75 lat produkcji seryjnej), raport roczny 2024.
• Porsche AG: Porsche Newsroom i Porsche Museum o modelu 356 Nr 1 i pozwoleniu z 8 czerwca 1948 roku.
• Kraftfahrt-Bundesamt (KBA): dane roczne za 2025 rok (6 stycznia 2026) i stan parku na 1 stycznia 2026 roku.
• Britannica (Karl Benz, Bertha Benz) oraz dane BAFA/BMUKN o dopłacie do aut elektrycznych.

Powiązane artykuły

Ten tekst jest filarem cyklu o historii. Szczegółowe wątki:

• Historia Volkswagena: od Garbusa do serii ID: dzieje jednej marki od prototypu KdF-Wagen do ID.7.
• Dlaczego niemieckie auta dominują: kultura inżynierska BMW, Mercedesa i VW.
• Porsche 911: sześć dekad ewolucji: jak jeden model utrzymał się w produkcji od 1963 roku.
• Raport o niemieckim rynku samochodowym 2025–2026: aktualny obraz rynku jako uzupełnienie historii.
• Katalog pojazdów Automobilisto: dane techniczne modeli wspomnianych w tekście.